Türk Milletinin ince duyuş, seziş ve zevklerini şüphesiz mânilerde buluruz. Mâniler, genellikle sevgi tema’sını ele alan 7 heceli, birimi dörtlük olan, Anonim Halk Edebiyatı nazım şekillerindendir. Bu son özelliğinden dolayı, Türk şiirinin nazım birimi mâniye bağlanır ve dörtlüktür denir. Prof. Fuat Köprülü, Türk şiirinin nazım birimi hakkında; “Eski Türk nazmının vahid-i kıyasisî -Arap ve Farslarda olduğu gibi iki mısradan mürekkep beyitte değil- dört mısradan terekküp eden Mani’de bulunur. Meselâ bizim nokta-i nazarımıza göre Türk nazmının en eski şekli, hâlâ bugün Mâni namını verdiğimiz dört mısradan mürekkep kıtalardır.” (1) der. Bu görüş, bazı araştırmacılar tarafından tartışılmışsa da, bugün kabul edilmiştir.

      Mâni’nin sözlük anlamı üzerinde akla yatkın bilgiyi Hüseyin Kâzım Kadri verir: “Mâni (?) Halk edebiyatının bir tarz-ı mahsusu, ki ekseriyetle dört ve bazan altı mısradan teşekkül eder; ve hece vezninin (parmak hesabı) yedilisi ile söylenir.” (2) Hüseyin Kâzım Kadri’nin “altı mısradan teşekkül eder” dediği mâni çeşidi “kesik mâni”dir ki, buna cinaslı mâni de denir.

      Mânilerin hece ölçüsünün yani yedi heceli oluşunun genellikle kabul edilmesine rağmen, aşağıdaki iki Aydın ili mânisinde görüleceği gibi, yedi heceli olma kuralına uymayanlar da var.

 

      Sacımız eskidi atalım      -9-
      Kapıya kurban dakalım              -8-
      Sen beni alcasın emme  -8-
      Paran var mı bakalım     -7-

 

      Uzun entarine peş olayım          -10-
      Yanına yoldaş olayım       -8-
      Senin o inci dudaklarına             -10-
      Yeşil başlı kuş olayım     -8-

      İlk mânide görüldüğü gibi, burada birinci mısra (9), ikinci ve üçüncü mısralar ( er, son mısra ise (7) hecelidir. Örnek olarak verdiğimiz ikinci mânide ise durum farklı özelliktedir: Anlamsız olmasına rağmen, birinci ve üçüncü mısraların (10) ar, ikinci ve dördüncü mısraların ( er heceli olması dikkat çekicidir. Her iki mânideki bu düzensiz hece sayısının irticalen söylemeden veya ilimizde bahtıbar denilen karşılıklı atışmalarda cevap yetiştirme kaygusundan doğmuş olduğu düşünülse bile, ikinci örnekte gördüğümüz durum ayrı bir hece özelliği de olabilir. Fakat araştırmalarımız sonunda elde ettiğimiz mânilerde bu örnekte gördüğümüz hece özelliğini bulamadık. Ayrıca mânilerde anlam yükünü taşıyan üçüncü ve dördüncü mısralardaki anlamsızlık, yani aralarında bir münasebetin bulunmayışı, cevap yetiştirme kaygusundan doğmuştur diyebiliriz.

      Aydın iline ait benim toplayabildiğim mâniler; -aaxa- kafiyelenişinde (bir örnek hariç) cinassız, düz mânilerdir.

 

      Al ata beyaz kolan
      Bin de şehire dolan
      Benim gibi var mıdır
      Yârinden mahrum kalan

 

      Karşıdan fener gelir
      İçinden yanar gelir
      Yalnız yatan gençlerin
      Aklına neler gelir

 

      Yukarıdaki örneklerde görüldüğü gibi, düz mânilerin ilk iki mısraları giriş niteliğinde olan doldurma mısralardır. Asıl söylenmek istenen şey, son iki mısrada bulunur. Yani dörtlüğün anlam yükünü, üçüncü ve dördüncü mısralar taşır. Bu yüzden mânici, bütün hünerini son iki mısrada göstermek zorundadır. Asıl söylenmek istenileni iki mısra içinde söyleme ustalığı, Türk halk dehâsının üstün bir anlatış özelliğinden başka ne olabilir?

      Mânilerde ana tema; sevgidir. Toplumsal olaylara yer verilmez. Birbirini seven iki gönlün sitemlerini, kıskançlıklarını, sevdalarını, özleyişlerini dile getirir. Aşağıda görüleceği gibi bazı mâniler hiciv ve şaka özelliklerini bünyelerinde taşırlar:

 

      Meşe meşeye benzer
      Şişe şişeye benzer
      Şu köyün oğlanları
      Ölmüş eşeğe benzer

 

      Merdiven bassak bassak
      Çıkma yukarı yassak
      Ankara’dan tel gelmiş
      Kızlara koca yassak

 

      Aydın mânilerinde yer yer, sitemlerin, kıskançlıkların, sevilen kişiyi yüceltme duygularının sık sık işlendiğini görüyoruz. Anadolu’nun kınalı parmaklı, nazlı kızları; “on bin asker” kavramını anlarlar, bilirler fakat, askerdeki sevgililerini onların hepsinden güzel bulurlar. Sevgiliden uzak oluşun verdiği ıstırabı gidermek için söyledikleri mânilerde, sevileni yüceltirler, onun bir kaşını bile, hiç bir şeyle değişmezler.

 

      Çeşmenin başı güzel
      Dibinin taşı güzel
      On bin asker içinde
      Yârimin kaşı güzel

 

      Oğul olsun, kız olsun; er olsun, kadın olsun; sevdiğini aramayan, yâr üstüne yâr seven, sevenim var diye çalım satan sevgililere sitem ederler.

      Birlikte şu örneklere bakalım:

 

      Sarı kurdelem ensiz
      Sarardım soldum sensiz
      Gidi dinsiz imansız
      Nasıl duruyon bensiz

 

      Keten gömleğim kat kat
      Birin al, birini sat
      Bir başka yâr seversen
      Kalkmaz döşeklerde yat

 

      Pencereden bakarsın
      Halka şeker atarsın
      Benim yârim yok gibi
      Bana çalım satarsın

 

      Ve bir yerde aşkın yakıcılığı gelir akla, o söylenir:

 

      Elbisesi penbeden
      Yakışıyor giymeden
      Yaktı beni kül etti
      On beşine girmeden

 

      Kuyu dibi köşeli
      İçi mermer döşeli
      Gece gündüz yanarım
      Bu sevdaya düşeli

 

      Çeşitli Türk boylarında mâniye değişik adlar verildiğini, Irak Türkleri’nin “horyat”, Azerbaycan Türkleri’nin “bayatı” dediklerini biliyoruz. Mânilerin, Anonim Türk Halk Edebiyatı’nın en güzel örnekleri olduğunu söyleyerek, sözüme -şimdilik- son verirken; bu güzel geleneğin daha asırlarca devam edeceğine olan inancımı da belirtmek isterim. (3)

 

      Oyhan Hasan BILDIRKİ